Rozpoznawanie rodzaju rzeczownika możliwe jest na kilka sposobów. Przedstawiony podział opiera się na książce „Deutsche Grammatik – Ein Handbuch für den Ausländerunterricht Langenscheidt”.

Każdy rodzajnik oznaczony został innym kolorem :

der die das

§1. Naturalny rodzaj rzeczownika

a) określenie osób (die Mutter , der Vater , das Junge )
b) nazwy zwierząt (der Löwe , die Löwin , das Kalb (cielę))

§2. Rodzaj według znaczenia rzeczownika

a) rodzaj męski

* pory roku, dni tygodnia, miesiące

der Frühling, der Sommer, der Herbst, der Winter
der Montag, der Dienstag, der Mittwoch, der Donnerstag, der Freitag
der Januar, der Februar, der März, … der Dezember

* strony świata, wiatry, opady

der Norden der Süden, der Osten, der Westen (rzeczowniki te nie mają liczby mnogiej! tzw. Singulariatantum)
der Passat der Föhn (wiatr halny), der Seitenwind (wiatr boczny) der Monsun
der Regen, der Nebel (mgła), der Raureif (szadź)

* spirytualia

der Wein, der Senkt, der Wodka, der Kognak

* nazwy marek samochodowych, nazwy pociągów ekspresowych

der VW, der Mercedes der Opel
der Bavoria, der Krakus, der Górnik (nazwy pociągów z roku 1988)

* minerały, skały

der Quarz, der Glimmer (łyszczyk), der Granit, der Basalt,
der Kalk(stein), der Diament, der Gips

*nazwy gór

der Brocken, der Mt. Everest

AUSNAHME – wyjątki

die Zug|spitze , das Erz|gebirde

b) rodzaj żeński

* nazwy drzew, kwiatów

die Kiefer (sosna), die Tanne (więcej drzew w słowniku tematycznym)
die Rose, die Nelke, die Tulpe

AUSNAHME – wyjątki

das Veilchen (fiołek), der Ahorn (klon), der Flieder (bez) , das Vergissmeinnicht (niezapominajka), das Maiglöckchen (konwalia), der Apfel, der Pfirsich (brzoskwinia)

* nazwy statków, samolotów

die Titanik, die Warmia, die Kaszubka, der Quinn Mary (najdłuższy statek pasażerski), die MSC Opera, die Dole Chile (jeden z największych statków „chłodniowych”),

die Concorde, die Boenig, die Aribus albo die SuperJambo (największych samolot świata)

* rodzaje papierosów

die Camel, die Club, die Malboro

* rzeczownikowe liczebniki główne

die Milion, die Tausend, die Eins

* nazwy rzek (najczęściej nazwy niemieckich rzek i zagranicznych zakończone na „-a” i „-e”)

die Weser, die Spree, die Weichsel (wisła), die Oder, die Warthe, die Netze (noteć)

AUSNAHME – wyjątki

der Ganges, der Nil, der Amazonas, der Rhein, der Main

c) rodzaj nijaki

* nazwy hoteli, kafejek, kawiarni, kin

das (HOtel) Continental, das Hotel Kopernik, das Hotel Gołębiewski, das (Hotel) Ibis (Łódź), das (Hotel) Falat, das (Hotel) Adler (w Lipsku), das East Hotel (w Hamburgu)

das Café New, das Café Österreich, das Café Capp & Cino, das Café Creme
das Brodway Berlin, das Casablanca (w Berlinie), das Elbe (w Hamburgu), das Abaton (w Hamburgu)

* chemiczne elementy

das Kupfer (miedź), das Aluminimu

AUSNAHME – wyjątki

der Stahl , die Bronze

* fizyczne jednostki miary, litery, nazwy, farby

das Kilowatt, das Ypsioln, das Grün, das Hindi, das Cis (termin muzyczny – cis)

* środki do prania, czyszczenia

das Persil, das Ato, das Fit

* państwa, kontytnety, miejsowości, wyspy

(das) Bremen, (das) Dresden
(das) Rügen (das) Sylt
(das) Afrika, (das) Australien
(das) Polen, (das) Deutschland

AUSNAHME – wyjątki

der Irak, der Iran, der Sudan, der Libanon
die Ukraine, die Bundesrepublik, die Schweiz, die Türkei, die Slowakai, die Niederlande, die USA

§3. Rodzaj według końcówek rzeczownika

a) rodzaj męski

* rzeczowniki odczasownikowe bez końcówek

der Lauf, der Gang, der Sprung

* rzeczowniki zakończone na:

+ -e /der Junge, der Knabe, der Hase, der Kunde, der Biologe /

+ -ig /der Essig (ocet), der König, der Käfig (klatka), der Honig (miód)/

+ -ling /der Lehrling (praktykant), der Schmetterling (motyl)/

+ -s /der Fuchs (lis)/

* wyrazy obce (rzeczowniki) zakończone na:

+ -ant /der Musikant (muzykant)/

+ -är /der Militär (wojskowy)/

+ -ent /der Student, der Assistent, der Dozent, der Patient /

+ -et /der Planet (planeta)/

+ -eur /der Ingenieur, der Regisseur /

+ -ist /der Tourist, der Polizist /

+ -loge /der Biologe, der Geologe, der Psychologe /

+ -or /der Humor, der Doktor, der Motor (silnik), der Lektor /

AUSNAHME – wyjątek

das Labor

+ -ismus /der Kapitalismus, der Imperialismus, der Machanismus /

b) rodzaj żeński

* rzeczowniki odczasownikowe zakończone na -t

die Fahrt, die Last (ciężar)

* sufiksy (przyrostki):

+ -ei /die Bäckerei (piekarnia), die Bücherei (biblioteka), die Fischerei (rybołóstwo), die Ballerei (strzelanina), die Metzgerei (masarnia)/

AUSNAHME – wyjątki

der Papagei (papuga), das Allerlei (rozmaitość), das Geschrei (wrzawa)

+ -heit /die Klarheit (jasność), die Dunkelheit (ciemność), die Schönheit (piękność) die Gelengenheit (okazja)/

+ -keit /die Möglichkeit (możliwość), die Persönlichkeit (osobowość), die Magerkeit (szczupłość)/

+ -schaft /die Freundschaft, die Herrschaft (władza)/

+ -ung /die Bedeutung (znaczenie), die Übung (ćwiczenie), die Lösung (rozwiązanie)/

* wyrazy obce (rzeczowniki) zakończone na:

+ -age /die Etage (piętro)/

+ -ät /die Fakultät (wydział, fakultet)/

+ -anz /die Toleranz (tolerancja), die Instanz (instancja)/

+ -enz /die Tendenz (tendencja), die Differenz (różnica, spór)/

+ -ie /die Kopie, Energie, die Komödie /

+ -ik /die Physik, die Mathematik /

+ -ion /die Nation (naród), die Generation (generacja)/

+ -ur /die Literatur, die Kontur (kontur, obrys)/

c) rodzaj nijaki

* zdrobnienia na -chen i -lein

das Häuschen, das Büchlein, das Hündlein (piesek)/

* rzeczowniki odczasownikowe z prefiksem ge- zakończone zwykle na -e

das Gebirge, das Gebäude (budynek), das Getreide (zboże – rzeczownik ten nie posiada liczby mnogiej – tzw. Singulariatantum)

* czasowniki użyte rzeczownikowo z końcówką -en

das Essen, das Tanzen, das Gehen, das Baden

* wyrazy obce (rzeczowniki) zakończone na:

+ -ett /das Kabinett (gabinet)/

+ -il /das Ventil (zawód, wentyl)/

+ -ma /das Drama (dramat)/

+ -o /das Konto /

+ -(m)ent /das Dokument, das Instrument /

+ -um /das Praktikum das Pensum (liczba godzin jaką musi wypracować pracownik państwowy), /

Homonimy są to wyrazy o jednakowych formach, ale różnych znaczeniach i
(bardzo często) rodzajnikach. W jezyku niemieckim homonimy najczęściej różnią
się rodzajnikiem albo formą liczby mnogiej.

Ich gehe auf die Tarrasse. – Idę na taras.
Ich fahre in die Berge / ins Gebirge. – Jadę w góry.
Ich lege mich auf die Couch. – Kładę się na kanapę.
Ich komme aus dem Theater. – Wracam z teatru.

Przyimek jest nieodmienną częścią mowy, występuje zawsze z innym słowem, jest to najczęściej rzeczownik, bądź też zaimek. Przyimki rządzą poszczególnymi przypadkami rzeczownika lub zaimka. Niektóre przyimki mogą rządzić więcej niż jednym przypadkiem. Najczęściej występują przed słowami, którymi zarządzają.

Można wyróżnić kilka głównych grup znaczeniowych:

Formy skrócone przyimków z rodzajnikiem

Ogólny zarys najważniejszych przyimków i ich rekcja – (przypadek(i) z którym(i) się łączą)

Dokładniejsze informacje na temat przyimków w kolejnych podrozdziałach.

Die Präpositionen mit dem Akkusativ – przyimki z biernikiem

Przyimki łączące się zawsze z Akkusativem (biernikiem) to:
– durch przez
– für dla, za
– gegen przeciwko, około
– ohne bez
– um o, wokół, dookoła
– entlang wzdłuż
– bis aż, do
– wider przeciwko, wbrew

durch

w tłumaczeniu – przez

Przykłady użycia w zdaniach:
Die Kinder gehen durch den Park. Dzieci idą przez park.
Der Brief wurde durch meinen Freund geschrieben. List został napisany przez mojego przyjaciela.
Er ist durch die Tür gegangen. On wszedł przez drzwi.

Krótkie wskazanie zastosowania przyimka durch:
– do określania miejsca,
– do wskazywania sprawcy wykonywanej czynności w stronie biernej,
– do określania czasu – bardzo często w formie hindurch (den Winter hindurch).

für

w tłumaczeniu – dla, za, na

Przykłady użycia w zdaniach:
Die Blumen sind für meine Mutter. Kwiaty są dla mojej mamy.
Ich habe das Brot für 1 Euro gekauft. Kupiłem chleb za jedno euro.
Sven bleibt für zwei Jahre in Deutschland. Sven zostaje na dwa lata w Niemczech.
Für sein Alter ist er sehr reif. Jak na swój wiek on jest bardzo dojrzały.

Krótkie wskazanie zastosowania przyimka für:
– coś jest dla kogoś, określenie przynależność,
– zamist kogoś,
– wyrażanie celu,
– przy podawaniu ceny (warotści),
– w celu przyrówniania, porówniania do jakichś ogólnych norm i/lub zasad,
– przy takich zwrotach jak: Tag für Tag, Jahr für Jahr, Wort für Wort, Satz für Satz itd.- można powiedzieć, występuje pomiędzy dwoma rzeczownikami, które oznaczjaą jakieś wzajemne następstwa.

gegen

w tłumaczeniu – przeciw(ko), wbrew, około

Przykłady użycia w zdaniach:
Polen spielt gegen Deutschland. Polska gra z Niemcami
Gegen 20 Uhr komme ich zu dir. Przyjdę do ciebie około 20.
Er stieß mit dem Schuh gegen die Tür. On kopie butem w drzwi.
Gegen gestern ist es heute sehr kalt. W przeciwieństwie do wczoraj, dziś jest bardzo zimno.
Der Saft ist gegen Husten. Ten syrop jest przeciw kaszlu/na kaszel.
Das Medikament gibt es nur gegen Rezept. Lek jest dostępny tylko na receptę.

Krótkie wskazanie zastosowania przyimka gegen:
– wyrażanie sprzeciwu jakiejś rzeczy, bądź osobie,
– wyrażanie przybliżenia w czasie, jakiejś ilości,
– wyrażanie ruchu, którego celem jest dotknięcie danej rzeczy,
– wyrażanie porówniania,
– wyrażanie ochorony (głównie w przy lekarstwach, chorobach).

ohne

w tłumaczeniu – bez

Przykłady użycia w zdaniach:
Ohne die Kinder wäre unser Haus leer. Bez dzieci nasz dom byłby pusty.
Ich kann mir mein Leben ohne Auto nicht vorstellen. Nie potrafię sobie wyobrazić mojego życia bez samochodu.
Mein Bruder hat die Hausaufgeben ohne meine Hilfe gemacht. Mój brat odrobił pracę domową bez mojej pomocy.

Krótkie wskazanie zastosowania przyimka ohne:
– wyrażanie braku czegoś (często zanika rodzajnik).

um

w tłumaczeniu – dookoła, wokół, o, około

Przykłady użycia w zdaniach:
Die Kinder laufen um den Tisch herum. Dzieci biegają dookoła stołu.
Der Zug fährt um 12.33 Uhr ab. Pociąg odjeżdża o 12.33.
Ich bin um 11 Uhr ins Bett gegangen. Poszedłem o 11 do łóżka.

Krótkie wskazanie zastosowania przyimka um:
– określanie miejsca (może ale nie musi wyrażąć ruch kogoś lub czegoś dookoła/wokół kogoś lub czegoś),
– wyraża otaczanie kogoś lub czegoś przez coś lub kogoś,
– podawanie czasu (dokładnie o …, około …, ),
– podawanie przybliżonej liczby,
– przy podawaniu zmina liczbowych (skale, diagramy, statystki – o 5%/10 pkt/ 2 stopnie itp.),
– przy podawaniu strat.

entlang

w tłumaczeniu – wzdłuż

Przykłady użycia w zdaniach:
Ich fahre die Schiller-Straße entlang. Jadę wzdłuż ulicy Schillera.
Uwaga!
entlang łączy się także z dopełniaczem (Genitiv) i wtedy stoi przed rzeczownikiem.
Ich fahre entlang der Schiller-Straße.

Krótkie wskazanie zastosowania przyimka entlang:
– wskazywanie kierunku przemieszczania się wzdłuż określonej trasy (zawsze stoi za rzeczownikiem, wyjątek opisany wyżej).

bis

w tłumaczeniu – do, aż, do

Przykłady użycia w zdaniach:
Ich bleibe bei euch bis kommende Woche. Zostanę u was do przyszłego tygodnia.
Der Zug fährt nur bis Hamburg. Pociąg jedzie tylko do Hamburga.
Wir haben bis Ende August Sommerferien. Wakacje mamy do końca sierpnia.

Krótkie wskazanie zastosowania przyimka bis:
– określanie czasu,
– określanie miejsca,
– przed danymi liczbowymi często w połączenu z „zu” – bis zu,
– występuje często z przysłówkami (bis dahin, bis bald).

wider

w tłumaczeniu – przeciw(ko), wbrew

Przykłady użycia w zdaniach:
Der Ministerpräsident hat wider das Gesetz gehandelt. Premier postąpił wbrew prawu.
Er hat das wider besseres Wissen getan. Uczynił to wbrew własnym przekonaniom.

Krótkie wskazanie zastosowania przyimka wider:
– celowe (przeci)działanie (najczęściej występuje w stałych zwrotach)

Z dopełniaczem (Genitiv) w połączeniu z ‚sein’ występują:
bewusst – świadomy czegoś
gewiss – pewny czegoś
sicher – pewny dla kogoś
schuldig – dłuży komuś
verdächtig – podejrzewać kogoś o coś
wert – warty czegoś
würdig – godny czegoś

Z celownikiem (Dativ) w połączeniu z ‚sein’ występują:
ähnlich – podobny
angenehm – uprzejmy
behilflich – pomocny
bekannt – znany
böse – zły na kogoś/coś
dankbar – wdzięczny
fremd – obcy komuś/czemuś
gewachsen sein – sprostać
gleich – obojętny
möglich – mógłbyś/mogłabyś
nahe – bliski czemuś
nützlich – przydawać się
recht – odpowiadać komuś
treu – wierny
überlegen – przewyższający
willkommen – mile widziany

Z biernikiem (Akkusativ) w połączeniu z ‚sein’ występują:
alt + werden – starzeć się
breit – szeroki
dick – chudy
groß – wysoki
hoch – duży
tief – głęboki
lang –
schwer – ciężki
weit – szeroki
wert – warty
gewohnt – zwyczajny
los – pozbyć się

Die Buchzahlen (liczebniki ułamkowe) służa do określania części całości.
Licznik ułamka (der Zähler) odczytujemy tak jak liczebnik główny.
Mianownik ułamka (der Nenner) odczytujemy tak jak liczebnik porządkowy z końcówką: – -tel dla liczebników od 1 do 19
– -stel dla liczebników od 20 wzwyż

¼ – ein Viertel
¾ – drei Viertel
½ – ein halb
¹¹/₅₄ – elf Vierundfünfzigstel
³/₁₀₀ – drei Hundertstel
¹⁰/₁₀₀ – zehn Tausendstel

Liczebniki ułamkowe występują jako rzeczowniki rodzaju nijakiego ‚das’, lub też jako przydawki wówczas licznik i mianownik pisany jest łącznie: das Zweitel
fünfviertel Kilo

Liczebniki halb-, ganz- odmieniają się jak przymiotnik. Powstałe od nich rzeczowniki to: die Hälfte, das Ganze.
Ich möchte ein halb Brot.
Er war ein halbes Jahr in Deutschland.
Der Elternteil muss immer an das Ganze denken.

Liczebniki ułamkowe z pełnymi liczbami czytamy:
2 ³/₄ – zwei dreiviertel
6 ²/₇ – sechs zweisiebentel

Jeśli halb wystepuje po pełnej liczbie wówczas pisane jest łącznie i nie odmienia się, zaś rzeczownik wystepuje w liczbie mnogiej. Wyjątki stanowią miary, ilości (Pfund, Liter, Kilo)
2½ – zweieinhalb Jahre
4½ – viereinhalb Stunden
1½ – eineinhalb Pfund

Zamiast eineinhalb mówi się często anderthalb lub ein und ein halb-
Die Vorlesung dauert anderthalb Stunden. lub Die Vorlesung dauert ein und ein halbe Stunde.

Ułamki dziesiętne – die Dezimalbrüche – czytamy następująco:
0,1 – Null Komma eins lub ein Zehntel
0,01 – Null Komma Null eins lub ein Hundertstel
2,25 – zwei Komma zwei fünf (w jezyku potocznym także: zwei Komma fünfundzwanzig)
1,7 l – eins Komma sieben Liter
3,32 m – drei Meter zweiunddreißig (Zentimeter) – poprawny odczyt
1,66 m – ein Meter sechsundsechzig (Zentimeter) – poprawny odczyt
2,50 Euro – zwei Euro fünfzig (Cent)
4,12 Zloty – vier Zloty zwölf (Grosch)

Die unbesimmten Zahlen (liczebniki nieokreślone):
* einige, etliche – ‚kilka’ – odmieniają się zwykle w liczbie mnogiej (niekiedy również w liczbie pojedynczej zwłaszcza przed rzeczownikami oderwanymi). Odmieniają się tak jak rodzajnik okreslony.
Hans wohnt enige Häuser wieter.

* mehrere – ‚kilka’ – używa się tylko w liczbie mnogiej. Odmieniają się jak rodzajnik okreslony.
David hat mehrere Geschwister.

* aller, alle, alles – ‚wszystko’ – odmieniają się jak rodzajnik okreslony. Przed zaimkiem występuje w formie nieodmiennej all.
Aller Anfang ist schwer.
Bei all seiner Arbeit konnte er nur wenig verdienen.

* sämtliche – ‚wszyscy’ – odmienia się jak przymiotnik.
Die sämtliche Werke des Dichters erschienen erst nach seinem Tod.

* anderer, andere, anderes – ‚inny’ – odmieniają się jak przymiotnik.
Kannst du das nicht mit anderen Worten sagen?

* die einen, die anderen – ‚jedni, inni’ – odmieniają się jak przymiotnik.
Die einen arbeiten, die anderen faulenzen.

* mancher, manche, manche – ‚niejeden’ – odmieniają się jak rodzajnik okreslony. Nieodmienna forma manch występuje przed rodzajnikiem niokreślonym, może występować przed przymiotnikiem, który wówczas przyjmuje końcówki rodzajnika określonego.
Mancher brave Man ist in die Fremde gezogen. / Manch braver Mann ist in die Fremde gezogen.
Manche Leute haben im Leben kein Glück.

* viel, wenig – ‚dużo, mało’ – odmieniają się jak przymiotnik, gdy występują z rodzajnikiem lub zaimkiem. W innych sytuacjach są nieodmienne albo przyjmują końcówki rodzajnika określonego.
Das viele Geld macht uns noch nicht glückilich.
Die Kinder müssen viel Milch trinken.
Seine wenigen Freunde bleiben ihm immer treu.
Das lässt sich mit wenigen Worten sagen.

* genug – ‚dość, wystarczająco’ – nie odmienia się.
Er hat genug Geld.

* ein wenig – ‚trochę, troszeczkę’ – nie odmienia się.
Mit ein wenig Mühe kanst du es erreichen.

* ein bisschen – ‚odrobina, trochę’ – nie odmienia się.
Er trinkt ein bisschen Milch.

* ein paar – ‚kilka, parę’ – nie odmienia się.
Vor ein paar Jahren war er noch gesund.

Die Ordinalzahlen – (liczebniki porządkowe) odpowiadają na pytanie:
der, die, das Wievielte?

Liczebniki porządkowe piszemy zawsze z kropką – 1., występują z rodzajnikiem określonym (der, die, das erste), zaimkiem dzierżawczym (mein erste Bruder), zaimkiem wskazującym (diese zweite Hose).

der, die, das
1. erste
2. zweite
3. dritte
4. vierte
5. fünfte
6. sechste
7. siebente
8. achte
9. neunte
10. zehnte
11. elfte
12. zwölfte
13. dreizehnte
14. vierzehnte
15. fünfzehnte
16. sechzehnte
17. siebzehnte
18. achtzehnte
19. neunzehnte

Z powyższego wykazu można łatwo wywnioskować, że liczebniki od 1 do 19 tworzy się poprzez dodanie końcówki -te do liczebnika głównego.

20. zwanzigste
21. einundzwanzigste
…
30. dreißigste
40. vierzigste
50. fünfzigste
60. sechzigste
70. siebzigste
80. achtzigste
90. neunzigste
100. hundertste
1 000. tausendste
10 000. zehntausendste
100 000. hunderttausendste
1 000 000. millionste
…

Liczebniki porządkowe od 20 wzwyż tworzy się poprzez dodanie końcówki -ste do liczebnika głównego.

Zastosowanie:
* oznaczanie dnia miesiąca:
Der 1. Januar (der erste Januar) ist Naujahr.
Heute ist der 22. (zweiundzwanzigste) Juni 2011.
Am 2. (zweiten) August hat Alex Geburtstag.
Die 1. (erste) Bank steht neben der Tür.
– sposoby użycia daty w listach:
Berlin, 12. (zwölfte) Juni 2010
Hamburg, den 11. (elften) Juli 2011
Warschau, 11.10.2009 (elfte zehnte zweitausendneun)
* określanie stuleci:
im 18. (achtzehnten) Jahrhundert
Das 20. (zwanzigste) Jahrhundert begann er mit Gewinn im Lotto.
* roku i semestrów studiów:
Sie muss das 2. (zweite) Studienjahr wiederholen.
* połączenie z imionami władców:
Königin Elisabeth II. (die Zweite)
Er hat den König Bolesław II. (den Zweiten) nicht kennen gelernt.

Odmiana liczebników porządkowych: